Urriko Azken Astelehena, euskal nekazaritza sektorearen ezinbesteko ardatza

Haize hotzak udazkenaren ataria iragartzen duenean eta baserrietako uzta bilketak azken fruituak ematen dituenean, Bizkaiko eta Euskal Herriko nekazaritza sektorearen begirada guztiak puntu bakar batera zuzentzen dira: Gernika-Lumora. Urriko Azken Astelehena ez da jai egun bat bakarrik; euskal nekazaritzaren bihotza, tradizioaren eta merkataritzaren elkargunea eta baserritarren urte osoko lanaren erakustoki nagusia da. Hala ere, gaur egun ehunka mila lagun bildu eta hiri-paisaia osoa eraldatzen duen makro-ekitaldi honek mendeetako bilakaera historiko, ekonomiko eta sozial bati erantzuten dio.

Gernikako Azoka Nagusiaren sorrera ez da atzo goizeko kontua. Haren jatorria Erdi Aroko Bizkaiko Jaurerriaren urbanizatze eta erakundetze prozesuari lotuta dago. 1366ko apirilaren 28an, Gaztelako Tello kondeak Hiri-Gutuna eman zion Gernikari, Lumo lurraldetik bereiziz eta hiribildua sortuz. Fundazio-pribilegio haren artean, neurri nagusi bat nabarmendu zen: asteroko merkatua egiteko eskubidea eta betebeharra.

Jatorrizko baimen hark asmo estrategikoa zuen: eskualdeko merkataritza-jarduera Gernikan kontzentratzea, hiri-populazioa finkatzea eta Kostaldearen eta Busturialdeko barnealdearen arteko truke ekonomikoa egituratzea. Mendeetan zehar, asteroko azoka hori baserritarren, abeltzainen eta merkatarien nahitaezko topagunea izan zen. Bertan, labore, ganadu, artisau tresna eta kostaldeko zein atzerriko produktuen soberakinak trukatzen zituzten.

Denborak aurrera egin ahala, udazkeneko ziklo agronomikoari lotutako azokak aparteko garrantzia hartu zuen. Udazkenaren amaieran, uzta guztiak bilduta, udako larreetatik bueltan lehen gaztak eginda eta txakolinak botilaratuta, urriaren amaiera garai ezin hobea zen urteko zorrak kitatzeko, neguko erosketak egiteko eta azken uzta onenak saltzeko. Elkargune ekonomiko eta sozial horretatik jaio zen Urriko Azken Astelehena, euskal landa-eremu osoko azoken artean azoka nagusi bihurtuz.

Egitura-aldaketa eta eragin ekonomikoa

XX. eta XXI. mendeak: egitura-aldaketa eta eragin ekonomikoa XX. mendean eta XXI. mendearen hasieran, azokak barne-aldaketa sakona bizi izan du. Baserritarren eta herritarren arteko zuzeneko biziraupen-trukea zena, gaur egun euskal gastronomiaren eta nekazaritza-ondarearen sustapen eta babes sare erraldoi bilakatu da.

Gaur egun, azokak hainbat erakustoki eta postu biltzen ditu urtero, Artekale, Pasealeku eta inguruko kaleak erabat hartuz. Aurten 251 postu izango dira eta antolakuntza logistiko honek ahalegin handia eskatzen du, izan ere, jende gehien bildu den urteetan 125.000 bisitari baino gehiago izan ditu. Adibidez, 2022ko edizioan 291-293 postu inguru jarri ziren eta 125.000 bisitari gainditu ziren record historikoan; 2025ean, berriz, 310 postu eta 115.000 bisitari baino gehiago zenbatu ziren Artekale, Pasealeku eta San Bartolome eremuetan.

Ikusgarritasun honek eragin ekonomiko izugarria utzi ohi du udalerrian eta Busturialde osoan. Nahiz eta garraio publikoan zein errepideetan tentsio uneak eta trafiko mozteak sortu, tokiko saltokientzat, ostalaritzarentzat eta jatorri-deitura duten produktuentzat (Idiazabal gazta edo Bizkaiko Txakolina, adibidez) errendimendu zein irudi-irabazi handia dakar.

Baina Urriko Azken Astelehena ez da salerosketara soilik mugatzen; euskal nortasun popularra berritzen duen erritual, kultura eta kirol multzo bat da. Goizeko bederatzietatik aurrera, nekazaritza azoka eta lehiaketak abiatzen dira Artekale eta Pasealekun. Aurten, sektoreko adituek osatuko dute epaimahaia, eta Bizkaimendi, Bizkaiko Foru Aldundia eta jatorrizko izendapenak ere izango dituzte ordezkari. Eguerdiko hamabiak aldera, jaia Merkurioren Iturrira lekualdatzen da bertsolarien saio nagusirantz. Toki berean, ordu batetan, sari banaketa ofiziala eta gazta irabazlearen enkante solidario ospetsua egiten da. Tartean, kaleetan zehar banatutako txosnetan taloa txistorrarekin edo gaztarekin gastatzeko ohitura nagusitzen da herritarren artean.

Talo postuak tradizio bat dira Urriko Azken Astelehenean Baserritik plazara

Arratsaldean, berriz, festaren ardatza kale gabe utzi eta kirol esparrura igarotzen da. Arratsaldeko seietan, Gernika Jai Alai frontoi ospetsuan—1963an eraiki eta ‘Zesta Puntaren Katedrala’ gisa ezagutzen den pilotalekuan—zesta-punta jaialdi ikusgarria izaten da, Winter Series bezalako txapelketa nagusien barruan. Pilota 300 km/h-ko abiaduratik gora jaurtitzen duen nazioarteko kirol honek ikuskizun paregabea eskaintzen dio egunari.

Gaztaren enkantea: elkartasunaren eta prestigioaren ikurra

Azokako momenturik zirraragarriena eta ikusgarriena, zalantzarik gabe, ardi-gazta lehiaketako erdiaren enkante publiko solidarioa da. Nekazaritza arloko aitorpen tekniko bat izatetik haratago, enkante hau euskal ostalaritza eta enpresa sektorearen prestigiogile nagusietako bat bilakatu da.

Izan ere, gazta erdiaren truke ordaintzen diren kopuruek merkatuko ohiko prezioak suntsitzen dituzte. Urtez urte, 6.000 euroko muga erraz gainditzen da, eta urte batzuetan 8.000 edo 8.100 eurorainoko errekorrak lortu izan dira. Baina ordaindutako diruak ez dio ekoizpen-kostuari erantzuten, mezenasgoari, gizarte-erantzukizunari eta bertoko arrazak zein artisau-lanak babesteari baizik.

Enkante honen alderdirik inportanteena bere izaera filantropikoa da. Lortutako diru guztia eskualdeko gizarte-laguntzako erakundeei bideratzen zaie, eta bereziki Gernikako Calzada Egoitza Fundazioari, adinekoen zainketarako. Modu honetan, enpresa eta turismo sektoreko baliabideak herriko nagusien ongizatera bideratzen dira, belaunaldien arteko elkartasun zirkulua itxiz.

Etorkizuneko erronkak eta landa-eremuaren eboluzioa

Urriko Azken Astelehenaren azterketa sakonak euskal landa-ekonomiaren eta hiri-ingurunearen arteko harreman aldatua agerian uzten du. Batetik, lehen sektorearen bideragarritasun ekonomikoan funtsezko papera betetzen du. Txakoli, Idiazabal gazta, ezti edo barazki ekoizle txikientzat, azokak egun bakar bateko salmenta bolumen handia bermatzeaz gain, urte osorako bezero berriak erakartzeko erakustoki nagusia izaten jarraitzen du. Lortutako domina eta aitorpenek ekoizlearen marka balioetsi egiten dute tokiko zein nazioarteko merkatuan.

Bestetik, nekazaritza gunearen balio sinbolikoa berretsi egiten da. Azoka lehengaiak erosteko toki izateari utzi eta esperientzia kultural zein gastronomiko bilakatu da hiri-biztanleriarentzat. Horrek nekazaritza ustiategien jarraipena babesten laguntzen du, landa-eremuaren hustutzearen aurrean prestigio soziala emanez.

Nolanahi ere, azokak erronka handiei egin behar die aurre etorkizunean. Masifikazioak azpiegituren, garbitasunaren eta segurtasunaren kudeaketa zorrotza eskatzen du. Horrekin batera, lehen sektoreak egiturazko mehatxu bati egin behar dio aurre: familiako ustiategien zahartzea eta belaunaldi arteko errelebo falta. Egoera horrek arriskuan jar dezake benetako artisau-ekoizpena. Azkenik, azokaren benetakotasuna eta kalitate-irizpideak babestea ezinbestekoa izango da industria-komertzializazioaren edo kanpoko inportazioen aurrean.

Azken finean, Urriko Azken Astelehena erresistentzia kulturalaren eta egokitzapen ekonomikoaren eredu singularra da. Don Telloren 1366ko Hiri-Gutunatik abiatuta, azokak bere nortasuna galdu gabe eboluzionatzen jakin du. Goi mailako nekazaritza-lehiaketa, elkartasun publikoa, herri kultura eta Jai Alai frontoiko kirol profesionala bateratuz, Gernika-Lumo ez da bakarrik euskal askatasunen egoitza historikoa; euskal nekazaritza eta gastronomia-ondarearen hiriburu ukaezina ere bada.