“Alzheimerrak oroitzapenak ezabatzen ditu, baina gizarteak ezin ditu pertsonak ahaztu”

Actualizado hace 9 minutos

Lehenik gauza txikiak huts egiten hasten dira. Lehen pentsatu gabe jarraitzen zen errezeta bat, bat-batean konplikatzen den tramite bat, plangintza gehiago behar duen desplazamendua. Batzuetan beste inork ez du nabaritzen. Beste batzuetan adinari egozten zaio. Eta, azkenean, ezin zaio ezikusiarena egin. Alzheimerra pertsona baten bizitzan sartzen da orduan, baina ez du inoiz bakarrik egiten: familia oso bat aldatzen du. Eta funtsezko zerbait ikastera behartzen du, Peio López de Munain Afarabako presidenteak azaltzen duen bezala: “Pertsona bat bere oroitzapenak baino askoz gehiago da”.

Alzheimerra ez da memoria galtzea bakarrik. Gaixotasunak hizkuntzan, orientazioan, epaiketan, jokabidean eta autonomian ere eragin dezake. Eta diagnostikoak ez dio soilik pertsonari eragiten: familia osoaren bizitza aldatzen du.

Peio López de Munain Afarabako presidenteak argi azaltzen du: “Diagnostikoak familia osoari eragiten dio”. Etxeko rolak, antolakuntza, proiektuak, ekonomia eta harremanak aldatzen dira. Ziurgabetasuna, dolua, beldurra eta, batzuetan, errua agertzen dira. Horregatik, Alzheimerra duen pertsonaz gain, haren ingurua ere artatu eta lagundu behar dela defendatzen du.

Azken urteotan, Alzheimerrarekin lotutako orientazio eta laguntza eskaera handitzen ari da. Biztanleriaren zahartzeak badu eragina, baina ez da arrazoi bakarra. “Gero eta kezka handiagoa dago hasiera goiztiarreko kasuen inguruan, baita landa-inguruneko familien behar espezifikoen inguruan ere”, azaldu du presidenteak.

Afarabaren 2025eko datuek joera horren berri ematen dute: urte horretan 1.037 pertsona zeuden elkartean eta Kokatu zerbitzuak 830 pertsonari eman zien arreta; 2024an, berriz, 756 izan ziren. Baina López de Munainen arabera, “zifra bat baino gehiago, prozesu luze eta aldakorrean erantzun iraunkorrak behar dituzten familiak dira”.

PROFILA

Pertsona bakoitza desberdina da, eta gero eta anitzagoa da Afarabarengana jotzen duten pertsonen eta familien profila. Adineko pertsonak dira oraindik gehiengoa, baina gero eta pertsona gazteagoak ere iristen dira, landa-inguruneko familiak eta gaixotasunaren hasierako faseetan dauden pertsonak ere bai. “Azken horietako batzuek zuzenean hartzen dute parte informazioa bilatzeko eta beren etorkizunari buruzko erabakiak hartzeko prozesuan”.

Halaber, aldatu egin da familiaren parte-hartzea. Ezkontide zaintzaileekin batera, gero eta seme-alaba gehiago hurbiltzen dira laguntza bila, zaintza lana, enplegua eta beren familia-bizitza bateratzen saiatzen diren bitartean.

Diagnostiko goiztiarraren inguruan ere bilakaera bat antzematen dute. Afarabatik diotenez,” gero eta pertsona gehiago iristen dira gaixotasunaren hasierako faseetan, eta batzuk beraiek eskatzen dute informazioa”. “Horrek lehenago esku hartzeko aukera ematen du, zaintzak planifikatzeko eta pertsonaren autonomia denbora luzeagoz mantentzeko”.

Hala ere, oraindik ere familia asko berandu iristen dira, egoera oso estututa dagoenean edo gaixotasunak aurrera egin duenean. “Beldurrak, estigmak eta aldaketak adinari egozteko joerak kontsulta atzeratu dezakete”.

“Erronka ez da bakarrik lehenago diagnostikatzea”, azaldu du López de Munainek. Diagnostiko horrek berehala osasun-, gizarte- eta komunitate-laguntzetarako atea irekitzea ere beharrezkoa dela defendatzen du.

SEINALEAK

Lehen seinaleak ez dira beti ingurukoek antzematen dituztenak. Askotan, pertsona bera da zerbait aldatzen ari dela nabaritzen duen lehena. Beti normaltasunez egin izan dituen zeregin konplexuek ahalegin handiagoa eskatzen hasten diote: bankuko izapideak egiteak, errezeta bat jarraitzeak edo joan-etorri bat planifikatzeak, esaterako.

Antolakuntza, plangintza, kudeaketa eta eguneroko arazoak konpontzearekin lotutako zailtasunak izan daitezke. Eta lehen fase horretan pertsonak berak soilik antzeman ditzakeenez, ingurukoentzat oharkabean pasa daitezke.

Horregatik, Afarabatik garrantzia ematen diote lehen seinale horiek antzemateari eta haiei arreta jartzeari. Helburua diagnostikora benetan hasierako faseetan iristea da.

Diagnostikoa iristen denean, ordea, beste etapa bat hasten da. Eta etapa horrek ez dio soilik diagnostikoa jaso duenari eragiten.

“Diagnostikoak familia osoari eragiten dio”, dio. Etxeko rolak aldatzen dira, eguneroko antolakuntza berrikusi behar da, proiektuak aldatu egin daitezke eta harremanak beste modu batera bizi behar dira. Ekonomian ere eragina izan dezake. Horri ziurgabetasuna, dolua, beldurra eta, batzuetan, errua gehitzen zaizkio.

Horregatik, Afarabak azpimarratzen du ez dela nahikoa diagnostikatutako pertsonaren sintomak artatzea. Familiak ere informazio ulergarria, laguntza emozionala eta orientazio praktikoa behar ditu lehen unetik.

Baina laguntza horrek ez du pertsonaren ahotsa baztertu behar. Alzheimerra duen pertsonaren iritzia eta erabakitzeko gaitasuna errespetatzea ezinbestekoa da. “Diagnostiko batek ez ditu haren nortasuna, eskubideak eta borondatea ezabatzen”, azaltzen du López de Munainek.

Galderak bata bestearen atzetik etortzen dira: nola hitz egin diagnostikoaz, nola antolatu zaintzak, zer baliabide dauden, laguntzak nola izapidetu, etxea nola egokitu edo noiz heldu behar zaien etorkizuneko eta legezko gaiei.

Familia askok, gainera, ondo egin nahi izaten dute, maite duten pertsonari kalterik egin gabe. Egoera horretan, lehen lana eszenatokia ordenatzea da: entzutea, beharrei lehentasuna ematea eta plan errealista bat osatzea. “Ibilbide-orri bat izateak asko murrizten du larritasuna”, dio López de Munainek.

Elkartearen 2025eko datuen arabera, Itsasargi laguntza-talde egonkorrek 65 zaintzaile bildu zituzten, batez ere diagnostikatutako pertsonen bikotekideak eta ondorengoak.

Familien konpromisoa handia da, baina López de Munainen ustez, ezin da zaintza betebehar ikusezin bihurtu, ezta zerbitzu publikoen ardura ordezkatu ere. “Zaintzea partekatutako eta sare batek eutsitako zeregina izan behar da”, adierazi du.

Izan ere, epe luzeko zaintzak ondorioak ditu. Nekea fisiko eta emozionala, loaren alterazioak, antsietatea, isolamendua eta laneko edo bizitza pertsonaleko uko egiteak ikusten dituzte zaintzaileen artean.

Horregatik, laguntza psikologikoa, prestakuntza, berdinen arteko taldeak eta atseden-baliabideak funtsezkoak dira. “Norbere burua zaintzea ez da pertsona abandonatzea; hobeto eta denbora luzeagoan zaindu ahal izateko baldintza bat da”, azpimarratzen du López de Munainek.

Familien beharrak ere ez dira berdinak une guztietan. Diagnostikotik bertatik orientazioa behar dute, baita arreta psikologikoa, prestakuntza praktikoa, etxez etxeko laguntza, fase bakoitzera egokitutako zentro eta programak, familia-atsedena eta laguntza ekonomiko eta laboralak ere.

Ildo beretik, erronka ez da beti baliabiderik ez egotea. Batzuetan baliabideak zatituta daude, intentsitate nahikorik gabe iristen dira edo berandu heltzen dira. “Gaixotasunak eboluzionatu egiten du eta erantzunak ere eboluzionatu egin behar du”, azaldu du.

Horrek esan nahi du zaintzak eta laguntzak ere gaixotasunaren fase bakoitzera egokitu behar direla. Eta ez bakarrik diagnostikatutako pertsonaren beharretara, baita zaintzailearen eta familiaren egoerara ere.

Elkarteek, testuinguru horretan, zeregin garrantzitsua dute. “Familia bat diagnostikorik izan gabe ere hurbil daiteke eta zalantza sozial, sanitario eta legalak ordenatzeko lehen atea aurki dezake”.

Ondoren, laguntza emozionala, Zaintza Eskola, programa terapeutikoak, aisialdi egokitua, boluntariotza edo bizikidetza-jarduerak bezalako baliabideak aurki ditzake. Aldi berean, antzeko egoerak bizi dituzten pertsonen arteko lotura errazten du eta baliabide publikoekin zubi lana egiten du.

“Ezagutza profesionalaren eta berdinen arteko laguntzaren konbinazio hori zaila da zerbitzu bakar batean aurkitzea”.

Jarduera eta estimulazio kognitiboek ere badute lekua prozesu horretan. Betiere pertsonari eta gaixotasunaren faseari egokituta, jarduera horiek gaitasun kognitibo eta funtzionalak mantentzen, autonomia indartzen, egoera emozionala hobetzen eta gizarte-parte-hartzea sustatzen lagun dezakete.

Gaixotasunaren inguruan oraindik ere badira desagerrarazi beharreko hainbat mito. Lehenengoa, Alzheimerra zahartzearen parte naturala dela pentsatzea da. Ez da horrela.

Bigarrena, gaixotasuna memoria galtzera mugatzea. Alzheimerra duen pertsonak hizkuntzan, orientazioan, epaiketan, jokabidean edo autonomian ere izan ditzake aldaketak.

Eta hirugarren ideia bat ere zuzendu behar da: diagnostikoa jaso ondoren jada ezer egin ezin dela pentsatzea. López de Munainen arabera, oraindik asko dago egiteko: gaitasunak zaindu, etorkizuna planifikatu, lagundu eta bizi-kalitatearekin bizitzeko.

Bada beste mito bat bereziki kaltegarria izan daitekeena: diagnostikoaren ondoren pertsonak iritzia emateko gaitasuna galtzen duela pentsatzea. Alzheimerra duen pertsonak bere nortasuna, eskubideak eta borondatea izaten jarraitzen du.

Horregatik, memoria-arazoak agertzen direnean, beldurrak ez luke erabakia hartu behar. Elkartetik argi dute: “Ez genuke beldurrari gure ordez erabakitzen utzi behar”.

Medikuarengana jotzeak ez du esan nahi automatikoki Alzheimer diagnostikoa jasoko denik. Memoria-arazoek beste arrazoi batzuk ere izan ditzakete, eta horietako batzuk tratagarriak izan daitezke.

Arazo bat dagoela jakinez gero, lehenago laguntza jaso, norberaren erabakiak hartu eta etorkizuna antolatu daiteke. Lehen urratsa lehen mailako arretan hitzordua eskatzea da. Eta elkarteetara ere diagnostikoa izan aurretik edo ondoren jo daiteke. Oraindik zer gertatzen ari den ulertzen saiatzen ari diren pertsonak eta familiak ere hartzen dituzte.

Aurrera begira, presidenteak hiru aldaketa zehatz proposatzen ditu. Lehenengoa, diagnostiko goiztiarrerako eta arreta soziosanitariorako ibilbide azkar eta koordinatua izatea da, sarbide-berdintasuna bermatuz.

Bigarrena, familientzako laguntza-sare egonkorra izatea: arreta psikologikoa, prestakuntza, atseden-baliabideak, kontziliazioa eta fase bakoitzera egokitutako baliabideak.

Eta hirugarrena, segurtasuna eta onura frogatzen duten berrikuntzetarako sarbide publikoa eta bidezkoa izatea, pertsona egokientzako tratamendu berriak barne, baita ikerketa eta terapia ez-farmakologiko gehiago bultzatzea ere.