Lehen sektoreak, Euskal Autonomia Erkidegoan eta, bereziki, Bizkaiko Lurralde Historikoan, abagune kritikoa bizi du une honetan, nekazaritza, abeltzaintza eta baso-ustiategien jarraitutasuna bermatzeko premia premiazkoa baita.
Euskal landa-eremuak bete-betean bizi duen trantsizio demografikoak betiko eskolaketa tradizionalaren eskema gainditzea eskatzen du, nekazaritzako elikagaien negozio-ereduaren berregituraketa sakonari bide emateko. Ezinbesteko prozesu horren bultzatzaile dira gaitasun handiko profil profesional berriak, berrikuntzara bideratutako prestakuntza-sare sendoa eta kapitalera eta ekoizpen-lurzorura iristeko oztopo handiak arintzeko diseinatutako finantza-laguntzako erakunde-esparrua.
Gaur egun, EAEko lehen sektorearen errealitate demografikoak zahartze oso nabarmena islatzen du, eta horrek arrisku zuzenean jartzen ditu bai lurralde-kohesioa bai hurbileko elikadura-horniduraren iraunkortasuna. Nekazaritza-ustiategien titularren % 30 baino gehiago 65 urtetik gorakoak dira, eta nekazaritzako eta abeltzaintzako proiektu baten buruan dauden 40 urtetik beherako gazteen proportzioa, berriz, % 10 baino ez da. Belaunaldien arteko arrakala horren ondorio zuzen gisa, kalkulatzen da EAEko nekazaritza-ustiategien % 35 inguru desagertzeko arrisku larrian egongo dela datozen urteetan ondorengotzarik ez dagoelako.
Hala ere, erronka horri emandako erantzuna dualtasun interesgarria modelatzen hasi da nekazaritza- eta abeltzaintza-jardueretarako sarbidean. Abian jarritako ekintzailetza-proiektu berrien artetik, % 62,1 lehendik finkatuta zeuden ustiategien barruan txandaketa-prozesuei eta negozio-lerro berrien ezarpenari dagokie. Gainerako % 37,9a, berriz, sektorearekin aldez aurretik loturarik ez zuten pertsonek bultzatutako ustiategi berriak ezartzeari dagokio. Dinamika horrek agerian uzten du euskal nekazaritza-sarearen ezinbesteko berrikuntzak modu harmonikoan konbinatzen dituela familia-finken dibertsifikazioa eta kapital eta talentu exogenoa erakartzea.
Profil soziologiko berria, funtsezko hiru faktorerekin
Nekazariak herentziaz izan duen irudi historikoaren aurrean, Euskadiko eta Bizkaiko landa-enpresari berrien fisonomiak oso bestelako errealitatea irudikatzen du. Profil berritu hori funtsezko hiru bektoreren bidez definitzen da: emakumeak erabat ikusaraztea eta sartzea, aurretiko kualifikazio akademiko handia eta fenomeno neorrurala pixkanaka sendotzea.
Bizkaira iristen diren profesionalen belaunaldi berrien beste alderdi garrantzitsu bat da prestakuntza ona dutela proiektuak abian jarri aurretik. Duela urte batzuk ez bezala, batez ere esperientziaren bidez ikasten zenean, orain gutxienez 200 orduko nekazaritza-prestakuntza egiaztatzea eskatzen da erakundeen laguntzak jasotzeko. Betekizun hori betetzat jotzen da nekazaritzarekin, ingurumenarekin edo arlo teknikoarekin zerikusia duten unibertsitate-ikasketak izanez gero, edo nekazaritza-alorreko erdi-mailako edo goi-mailako lanbide-heziketa izanez gero. Helburua da proiektu berriak ondo prestatuta egotea negozioak kudeatzeko, tresna digitalak txertatzeko eta modu jasangarriagoan lan egiteko.
Bestalde, fenomeno neorruralak aire freskoa eta berrikuntza ekartzen ditu. Hiri-ingurunetik datozen eta nekazaritzako familia-aurrekaririk ez duten pertsona askok lehen mailako jardueran murgiltzea erabakitzen dute, iraunkortasunari, agroekologiari eta merkaturatze-bide laburrei lotutako bizi-proiektuek bultzatuta. Kolektibo horrek oztopo handiak gainditu behar ditu lurra eskuratzeko eta hasierako finantzaketarako, baina sutsutasunak izugarrizko dinamismoa ematen ditu elikagaien artisau-eraldaketan, nekazaritza-turismoan eta bitartekorik gabeko zuzeneko salmentan.
Formakuntza-sarearen garrantzia
Argi dago euskal lehen sektorea bultzatzeko, ondo prestatutako pertsonak behar direla, etorkizuneko erronkei aurre egiteko. Bide horretan, Lanbide Heziketako ikastetxeen eta unibertsitate-fakultateen sareak funtsezko zeregina betetzen du, prestakuntza sektorearen benetako beharretara hurbilduz eta profesional berriak sor daitezen lagunduz, proiektuak abian jartzeko, berritzeko eta nekazaritza-sektorea garatzen laguntzeko beharrezkoak diren ezagutza eta tresnekin.
Bizkaiko lurralde historikoan, Derioko Nekazaritza Eskola L.H.I.I. da erreferentziazko prestakuntza zentro nagusia. Bere eskaintza akademiko osoak Paisajismo eta Landa Inguruneko Goi Mailako Heziketa Zikloak barne hartzen ditu, baita Baso Kudeaketa eta Natura Ingurunea ere. Horri Nekazaritza Ekologikoko eta Lorezaintzako Erdi Mailako Zikloak gehitu behar zaizkio.
Eskolak bere irakaskuntza-lana zabaltzen du, eta profesionaltasun-ziurtagiri espezifikoak ematen ditu hainbat arlo estrategikotan, hala nola abeltzaintza ekologikoan, nekazaritza ekologikoan, landare-kontserben elaborazioan eta berdeguneen kudeaketan. Ibilbide historiko luzearekin, Derioko zentroa funtsezko pieza da Bizkaiko harrobi teknikoa osatzeko eta Bilbo Handiko eskualdeetan eta Bizkaiko landa-eremuetan ekiten dutenak profesionalki bermatzeko.
Derioko Nekazaritza Eskola L.H.I.I. da erreferentziazko prestakuntza zentro nagusia
Lanbide Heziketako eskaintza publiko hori gainerako autonomia-erkidegoetan modu koordinatuan osatzen da erreferentziako zentroekin, hala nola Fraisoro Eskolarekin Gipuzkoan (nekazaritza, abeltzaintza eta basogintzako irakaskuntzan mende bat baino gehiago daramana) eta Arkaute L.H.I.I.rekin Araban.
Goi-mailako hezkuntzaren esparruan, Euskal Herriko Unibertsitateak (UPV/EHU) zeregin garrantzitsua du. Elikagaien Zientzia eta Teknologiako Graduaren bidez, Arabako Campusean emana, 240 ECTS kredituetan, gradu horrek gaitasuna ematen die profesionalei elikadura-prozesuen optimizazioan, segurtasunean, kalitate-kontrolean eta produktu osasungarrien garapenean, eta I+G+Ba ekoizpen-gunera aldatzea ahalbidetzen du.
Laguntzak eta babes instituzionala
Lehen sektoreko makineria, ganadua, azpiegiturak eta lurzorua erostea oso inbertsio intentsiboak eskatzen dituela kontuan hartuta, euskal erakunde publikoek finantza-laguntzen eta laguntza teknikoaren eskema sendoa eratu dute.
Laguntza-estrategia horren zutabe nagusia Gaztenek 2023-2027 programa da. Programa hori Eusko Jaurlaritzako Elikadura, Landa Garapen, Nekazaritza eta Arrantza Sailak —HAZI korporazio publikoaren bitartez— eta hiru lurralde historikoetako foru-aldundiek babesten dute elkarrekin. Bizkaiaren kasuan, Bizkaiko Foru Aldundiak bere gain hartzen du dirulaguntzak izapidetzea, fiskalizatzea eta ordaintzea.
Aldi berean, jabetzaren atomizazioaren hesi historikoari eta Bizkaiko lurzoruaren kostu handiari aurre egiteko, Nekazaritza Lurren Funtsa indartu da. Lurren banku publiko horrek bitartekari garden gisa jokatzen du jabe erretiratu edo ez-aktiboen eta azalera erabilgarria eskatzen duten gazteen artean, kontratuen segurtasun juridikoa bermatuz, paisaia bertan behera uztea saihestuz eta lurra eskuratzeko kostuak nabarmen murriztuz.
Zuzeneko salmenta azoketan
Bizkaiko nekazaritza- eta abeltzaintza-ustategi berriek epe luzerako finantza-bideragarritasuna izateko, ezinbestekoa da ahalik eta balio erantsi handiena harrapatzeko gaitasuna izatea. Hori lortzeko, belaunaldi berriek apustu sutsuki egiten dute bitartekariak kentzeko, lehengaia baserrietan bertan eraldatzeko eta kalitate berezituko markei heltzeko, hala nola Eusko Label edo Idiazabal eta Bizkaiko Txakolina jatorrizko izendapen babestuak.
Merkataritza-estrategia horren barruan, azoka tradizionalak ezinbesteko salmenta-azpiegitura dira. Euskadiko lehen sektoreko azokarik garrantzitsuena eta enblematikoena Urriko Azken Asteleheneko Azoka da Gernika-Lumon. Asteleheneko azoka izaten hasi zena, gaur egun eboluzionatu egin du, eta Euskadiko nekazaritzako elikagaien ekoizpenaren erakusleiho publiko bihurtu du.
Urtero, Gernikak 250-300 zuzeneko salmenta postu biltzen ditu erdialdeko kaleetan, edizio bakoitzeko 115.000 eta 125.000 bisitari arteko masa erakarriz. Mugarri horrek berehalako diru-sarreren bolumen handia sortzen du baserrientzat barazkietan, frutetan, ganaduan, ogigintzan, eztian eta artisau-gogogintzan.
Azken batean, Bizkaiko eta Euskadiko lehen sektorearen belaunaldi-berrikuntza eraldaketa kualitatifotzat eta sakontzat finkatu da. Oinordetza tradizionaletik ekintzailetza-eredu ireki, gaitu eta arauz babestura igarotzen landa-ingurunea birdefinitzen ari da.