Euskal dantzaren bilakaera Iurretakoa bezalako plazetatik eta belaunaldiz belaunaldi transmititu den tradizioaren soinuetatik dator. Dantzari dantzaren bihotzean hezitako testigantza honek erakusten du herri baten nortasuna ez dela kasualitatez mantentzen: konpromiso baten, entsegu orduen eta Antton Mari Aldekoa-Otalora eredu duen komunitate baten pasioaren emaitza da.
Txikitatik etxean eta plazan bertan bizi izan zituen erritmoak izan ziren dantzariaren lehen urratsak. “Dantzari dantza txikitatik bizi izan dut etxean. Nire aita dantzaria zen, gure aitaren anaiak eta aittitte ere bai; orduan gure baserria plazatik gertu zegoen, eta txikitan, dantzariak San Migel jaietan ikusten nituen", gogoratzen du Aldekoa-Otalorak. Bide horretan, lau anaietatik hiruk tradizioari jarraitu zioten dantzan, dantzari dantzaren oinarrizko urratsak ikasiz.
Transmisio horretan, aitaren bitarteko irakaspena funtsezkoa izan zen erritmoa barneratzeko. “Lehenengo erritmoa aitaren belaunen artean izan zen, besapeetatik helduta: Tan-pata-patan, tan-pata-patan, ... horrela erritmoa hartzen zenuen”. Plaza hartan ezagutu zituen bere haur-erreferente nagusiak, eta bai udaletxe zaharreko eskoletatik bai elizako meza nagusitik igarotzen ziren dantzak bizitasunez grabatuta geratu dira bere oroimenean.
Dantza taldeari dagokionez, bere ibilbidea hainbat urtetako garapen eta une historikoek markatu dute. Urte jakin batean herriko dantzari guztiek planto egin ondoren, “berriztarrek Iurretako plazara etorri behar izan zuten dantzatzera. Hunkigarria izan zen hurrengo urtean talde berri bat sortzea, gaur egun 80 urte inguru dituzten mutil gaztez osatua: Tiliño, Mikel Sopelana, Juan Jose Zumarraga, Juanito Agirre, Ferrería... orduan mutil gazteak, 10 eta 13 urte bitartekoak”.
Aldekoa-Otalorak Oromiñon, San Marko egunean, dantzatu zuen lehen aldiz, eta Durangoko Jesuiten ikastetxean egindako banangoa ere gogoratzen du; Aita Juan Vicente Gallastegi abadearen ideia, Iurretako auzo guztietako dantzariak batzeko, edo Berrizko, Abadiñoko edo Garaiko dantzariekin izandako lehia osasuntsua... bere gaztaroa markatu zuten une batzuk dira.
Antton Mari Aldekoa-Otalora Iurretako Urrijenan
Durangaldeko ezpata-dantzariaren eguna ere gogoan du, 1967an Iurretan Gerediaga elkarte sortu berriaren eskutik ospatua. Bertan berreskuratu ziren erregelak, “garai hartan Iurretan soka-dantza ere galduta zegoen eta dantzari dantza bera ere kolokan zegoen”. Berriz, Garai eta Abadiñon dantzatzen zen, “eta nik osabarekin ikasi nituen erregelak. Hortik aurrera, dantzei buruzko guztia apuntatzen hasi nintzen, guk ere berreskuratzeko”. Horrez gain, aipamen berezia egiten dio txistulariek euskal dantzan duten garrantziari, batez ere Karmelo Barruetabeña gogoratzen du, berarekin hasi baitzen dantzan, “danbolin jotzaile aparta”.
Aldekoa-Otalorarentzat, dantzaren egiturak berak interpretazio sakona du, gure lurrarekin eta gure unibertsoarekin lotzen duena. Izan ere, dantzaria plano karratu edo laukizuzen batean mugitzen bada ere, lurraren itzulerak simulatu egiten ditu, eta zuhaitz baten inguruan gauzatzen dira, “Iurretako kasuan, jaietan jartzen den Donien Atxan edo elizaren atarian, naturaren eta komunitatearen bilgunea direnak”.
Dantza, beraz, ez da ariketa estetikoa soilik; belaunaldien arteko loturaren, herriaren borondatearen eta euskal kulturaren zutabe sendoenetako bat da.